Historia klarnetu

Klarnet, jeden z najmłodszych przedstawicieli grupy instrumentów dętych drewnianych, odznacza się śpiewnością, a zarazem posiada duże walory techniczne, daje więc wykonawcy możliwości osiągania artystycznego wyrazu w grze. Polska nazwa klarnetu pochodzi z włoskiego słowa "clarinetto", zdrobniałej formy wyrazu "clarino" - nazwy wysoko strojonej trąbki, używanej w orkiestrach do XVIII w. Jej miejsce zajął z czasem pierwowzór dzisiejszego klarnetu - klarnet Es, którego barwa brzmienia przypominała clarino, lecz była nieco łagodniejsza. Pierwszym konstruktorem klarnetu był Johann Christoph Denner (ok. 1700 r.). Dalszych udoskonaleń dokonali J.F. Simiot, C. Janssen i L. Bufet. W wyniku szeregu udoskonaleń powstają w pierwszych latach XIX w. różne odmiany tego instrumentu, odpowiadające różnym strojom. Wykonywanie różnych utworów muzycznych na kilku rodzajach klarnetów było do drugiej połowy XIX w. konieczne, ponieważ mała ilość klap i otworów oraz prymitywny jeszcze mechanizm tego instrumentu utrudniały stosowanie odległych tonacji. Konieczne były dalsze zmiany w budowie instrumentu, które by dawały możliwość grania w różnych tonacjach. Rozszerzenie górnej skali dźwięków uzyskano poprzez dodanie otworu pozwalającego na wydobycie dźwięku o duodecymę wyższego od zasadniczego. Następne korektury to przemieszczenie otworów bocznych, odpowiadających pewnym dźwiękom, na miejsca wyznaczone za pomocą obliczeń akustycznych oraz zastosowanie udoskonalonego mechanizmu dźwigni, ułatwiającego technikę palcowania. Późniejsze ulepszenia polegały na zwiększeniu ilości klap i otworów oraz na wprowadzeniu klap chromatycznych i trylowych. Pierwszymi, którzy wprowadzili klarnet do orkiestry symfonicznej, byli kompozytorzy francuscy: J.-Ph. Rameau i F.J. Gossec. W ich ślad poszli z czasem kompozytorzy mannheimscy i wiedeńscy. Mozart zachwycał się szlachetną barwą oraz śpiewnością klarnetu i często wprowadzał go do swoich oper i symfonii. Tworzył też dzieła, w których klarnet spełnia rolę instrumentu solowego. Specjalne kompozycje na klarnet pisali również: Weber, Mendelssohn, Brahms, Wagner, Strauss i inni, przyczyniając się do ugruntowania tego instrumentu w orkiestrach symfonicznych. Wybitnymi pedagogami, którzy pisali szkoły i utwory klarnetowe o przeznaczeniu dydaktycznym, byli: Berr, Blasius, Bärmann, Klosé, Demnitz i inni. Ich zasługą jest stworzenie metody nauczania gry na klarnecie, która ulega tylko ciągłemu doskonaleniu i przystosowaniu do aktualnych przemian stylu wykonawczego. Skala klarnetu sięga dzisiaj od małego e (d) do g3 (f3). Możliwe jest także uzyskanie wyższych dźwięków, aż do d4 (c4), lecz tylko przez muzyków z dużym doświadczeniem. Rozróżniamy dwa typy klarnetów: francuski (boehmowski) i niemiecki. Różnica tych systemów pociąga za sobą m.in. odmienne palcowanie niektórych dźwięków. Obecnie częściej wybierany jest jednak klarnet stylu francuskiego.
Klarnet zaczął być używany jako instrument orkiestralny i solowy już od połowy XVIII wieku. Klarnet często zastępował altówkę w zespołach instrumentalnych. Do znanych dzieł z wykorzystaniem klarnetu należą:
- Antonio Vivaldi - Koncert na dwa klarnety i dwa oboje - 1740
- Wolfgang Amadeusz Mozart - Koncert na klarnet A-Dur KV 622 - 1791
- Ludwig van Beethoven - Trio na klarnet, altówkę i fortepian b-moll Op.11 - 1798

Począwszy od początków XIX wieku, wraz nadejściem romantyzmu w muzyce wzrasta popularność klarnetu. W szczególności w twórczości Carla Marii von Webera zajmuje on poczesne miejsce. XIX wiek to także czas pierwszych wirtuozów klarnetu. Należeli do nich Anton Stadler (późny XVIII wiek), Richard Mühlfeld (druga połowa XIX wieku) oraz późniejsi Stanley Drucker, Richard Stoltzman, Larry Combs, James Pyne, Anton Giglitti, Jon Manasse. Klarnet stał się także istotnym instrumentem w muzyce rozrywkowej. W szczególności w jazzie, a także w żydowskiej muzyce klezmerskiej. Do wirtuozów klarnetu jazzowego należą Eddie Daniels, Pete Fountain, Benny Goodman i Woddy Herman. Klarnet jest instrumentem występującym w kapelach ludowych. Jego brzmienie dodaje charakterystycznego klimatu wykonywanym utworom. Dźwięk w klarnecie powstaje wtedy, gdy pojedynczy, cienki, płaski kawałek trzciny (stroik) zostaje wprawiony w ruch przez dmuchnięcie w twardy ustnik. Stroik przylega do dolnej wargi muzyka, który jednocześnie górnymi zębami przyciska ustnik. Jest to niezwykle ważna część w klarnecie, ponieważ to m. in. stroik wpływa na jakość dźwięku, jego ton i barwę. Dlatego każdy szanujący się muzyk bardzo starannie dobiera swe stroiki.

Produkcja stroików Vandoren

W sercu Var na południu Francji rodzina Van Doren uprawia od trzech pokoleń Arundo Donax (zwaną także przez Prowansalczyków "muzyczną trzciną"). Aby uprawiać trzcinę, trzeba wziąć pod uwagę kilka ważnych czynników: właściwości gruntu, wilgotność powietrza, wiatr, klimat, dobre nasłonecznienie, które dają życie trzcinie, nie licząc doświadczenia i umiejętności uprawiających ją z pasją ludzi. Trzeba nie mniej niż czterech długich lat troski i uwagi zanim trzcina zasłuży na prestiżową markę Vandoren. Trzcinę hoduje się z kłącza. W ciągu pierwszego roku osiąga swą ostateczną wysokość i średnicę. W końcu drugiego roku, kiedy nabierze miąższu i twardości, jest gotowa do ścięcia. Tekst alternatywny Trzcina jest delikatnie cięta specjalnymi nożycami, które nie uszkadzają włókien. Ścinana jest ręcznie, zgodnie z dawną tradycją stowarzyszeń cieśli. Zbiory odbywają się w momencie, kiedy zatrzymuje się krążenie soków. Następnie wygładza się trzcinę, po czym przycina się do długości około 1.80 metra. Tak przygotowaną wystawia się na słońce, aby mogła przybrać swój złoty kolor, czasem pojawiają się brunatne plamki. Później wiąże się ją w wiązki i wysyła do składu Vandorena, gdzie suszy się przez dwa lata zanim zostanie poddana dalszej obróbce. Kiedy trzcina jest gotowa do obróbki, wykonuje się pierwsze cięcie, które pozwala uzyskać kontury stroika. To pierwsze ukośne wycięcie profilu stroika wymaga precyzji rzędu jednej setnej milimetra, według modelu, opracowanego przez Bernarda Van Doren. Kultywowanie wiedzy, przekazywanej przez trzy pokolenia pozwala połączyć nieskończoną liczbę linii prostych i łuków. Vandoren obdarza duszą ten mały kawałek trzciny, która pewnego dnia ujawni się wraz z talentem muzyka. Tekst alternatywny Każdy etap produkcji poddawany jest kontroli. Pozwala sprawdzić, czy stroiki odpowiadają normom jakości zarówno w zakresie koloru, jak i jednorodności. Jeżeli stroik nie odpowiada stawianym wymaganiom, posłuży do ogrzewania fabryki. Każda trzcina ma swoją niepowtarzalną naturę, która określa twardość stroika. Żadna łodyga nie jest identyczna z inną. Po ostatecznej kontroli, dokonanej przez wykwalifikowanych rzemieślników, zanim stroik zostanie włożony w koszulkę i opakowanie, oznacza się go jego twardością oraz opatruje znakiem Vandoren. Wówczas stroiki są gotowe do grania. Vandoren współpracuje z profesjonalistami z całego świata, aby zagwarantować, że stroiki odpowiadają rygorystycznym normom jakości firmy Vandoren. Tekst alternatywny Klarnet jest instrumentem delikatnym i precyzyjnym, trzeba więc obchodzić się z nim ostrożnie, aby nie uszkodzić lub nie zanieczyścić mechanizmu klap. Po każdej grze instrument powinien być położony otworami głównymi do góry, aby znajdujące się wewnątrz instrumentu krople wody (powstałe z wydychanego powietrza) nie zatrzymywały się na poduszeczkach. Po każdej lekcji poszczególne części powinny być oczyszczone i złożone w futerale. Należy także pamiętać o przechowywaniu klarnetu w temperaturze umiarkowanej.

Palcowanie na Klarnet.

Klarnet składa się z kilku poszczególnych części:

Tekst alternatywny 1. Ustnika (munsztuk),
2. Baryłki (łącznik, gruszka),
3. Korpusu górnego,
4. Korpusu dolnego,
5. Czary (szalsztuk).
Dźwięk w klarnecie powstaje wtedy, gdy pojedynczy, cienki, płaski kawałek trzciny (stroik) zostaje wprawiony w ruch przez dmuchnięcie w twardy ustnik. Stroik przylega do dolnej wargi muzyka, który jednocześnie górnymi zębami przyciska ustnik. Natężenie dźwięku zależy od długości instrumentu. Wysokość natomiast od ilości i rodzaju otworów, które są zamykane wyściełanymi klapkami, bądź przykrywane palcami muzyka, albo zostają otwarte. Instrumenty dęte drewniane można podzielić na trzy grupy ze względu na konstrukcję wibratora: - Instrumenty z pojedynczym stroikiem (pojedynczostroikowe): posiadające pojedynczy drewniany stroik zamocowany w ustniku, powodujący wibrację przepływającego powietrza przez szparę pomiędzy nim, a ustnikiem. Do tej grupy należą klarnety i saksofony. - Instrumenty z podwójnym stroikiem (podwójnostroikowe): Stroik umieszczony u nasady rurki tworzącej ustnik zbudowany jest z dwóch drewnianych lub trzcinowych płatków, powodujących wibrację powietrza przepływającego pomiędzy nimi. Do tej grupy instrumentów należą obój, rożek angielski, fagot i kontrafagot - Instrumenty z wibratorem krawędziowym: powietrze wprowadzane jest w stan wibracji, gdy jego strumień przecinany jest przez nieruchomą krawędź. Do tego rodzaju instrumentów należą flet prosty, flet poprzeczny i multanki. Z dawnych licznych odmian klarnetu pozostały jeszcze instrumenty w strojach B, A, Es i C. Obecnie najczęściej używany jest klarnet B, którego strój daje największą skalę barw. Pozostałe stosowane są jeszcze do uzyskania specjalnych efektów w orkiestrach symfonicznych lub orkiestrach dętych, czy kapelach ludowych. Strój klarnetu pozostaje w związku z wysokością brzmienia jego dźwięku podstawowego, który zależnie od wielkości instrumentu jest wyższy lub niższy. W zależności od stroju klarnetu podana w zapisie np. nuta c1 brzmi różnie: w stroju B - o wielką sekundę w dół, tzn. że w rzeczywistości brzmi jak b małe; w stroju A - o małą tercję w dół, czyli - jak a małe; w stroju Es - o małą tercję w górę, jak Es1. Dlatego klarnety te nazywamy instrumentami transponującymi; tylko zapis dla klarnetu C jest zgodny z jego brzmieniem. Dla wszystkich strojów stosuje się jednolitą notację, gdyż nie uwzględnia ona brzmienia, lecz palcowanie (aplikaturę). Klarnet cieszy się obecnie wielką popularnością. Grają (bądź grali) na nim z jednej strony takie gwiazdy jazzu jak Benny Goodman czy Artie Shaw, z drugiej mistrzowie muzyki poważnej jak Gervase de Peyer czy Jack Brymer. Orkiestry wojskowe wykorzystują go jako miły dla ucha kontrast do sekcji instrumentów dętych blaszanych. Ze względu na delikatne, "drewniane" brzmienie, klarnet często występuje w roli instrumentu solowego. Gra na klarnecie jest stosunkowo prosta, o czym świadczy jego popularność w orkiestrach szkolnych oraz w programach zajęć muzycznych.

Źródło: www.klarnety.pl

Na górę